Ο Ιερός Λαβύρινθος

maze01του Έρικ Σμυρναίου

Ένα από τα ισχυρότερα σύμβολα του συλλογικού ασυνειδήτου της ανθρωπότητας είναι ο λαβύρινθος. Εκφράζει τη σχέση της ανθρώπινης ψυχής με τον εαυτό της και με τον κόσμο καθώς και τον αγώνα του ενσυνείδητου ανθρώπου προς την επίγνωση και την κατανόηση του Όλου. Ο λαβύρινθος έχει ένα μόνο μονοπάτι που οδηγεί στο κέντρο του και έξω πάλι. Δεν έχει αδιέξοδα. Καλεί τον επισκέπτη του να επιλέξει μια διαδρομή που είναι δύσκολη και αποπροσανατολιστική προκειμένου να φτάσει στον ομφαλό της ύπαρξής του και να αναδυθεί και πάλι από εκεί μέσα αναγεννημένος.

Η λέξη «λαβύρινθος» προέρχεται από την μινωική λέξη «Λάβρυς» που σημαίνει διπλός πέλεκυς και «Ίνθος» που σημαίνει τόπος. Δηλαδή, η λέξη «λαβύρινθος» σήμαινε κάποτε «ο οίκος του διπλού πέλεκυ». Το περίπλοκο παλάτι της Κνωσού φαίνεται να έχει άμεση σχέση με όλα αυτά καθόσον οι ανασκαφές που διεξήγαγε εκεί στις αρχές του 20ού αιώνα ο αρχαιολόγος Sir Arthur Evans αποκάλυψαν ένα περίτεχνο παλάτι που έμοιαζε λαβυρινθώδες, ακριβώς όπως περιγράφεται στο σχετικό μύθο: Ο πρώτος λαβύρινθος, όπως όλοι γνωρίζουμε, σύμφωνα με την αρχαία ελληνική μυθολογία, κατασκευάστηκε από τον χαρισματικό maze02Δαίδαλο προκειμένου να παραμένει κλεισμένος στο εσωτερικό του ο τρομακτικός Μινώταυρος, ένα ανθρωπόμορφο τέρας με κεφάλι ταύρου που είχε φέρει στη ζωή η Πασιφάη η οποία συνουσιάστηκε μ’ έναν ταύρο. Ο Μίνωας, ο βασιλιάς της Κνωσσού, φυλάκισε εκεί μέσα τον Δαίδαλο και τον γιο του τον Ίκαρο. Εκείνοι δραπέτευσαν κατασκευάζοντας φτερά από πούπουλα και κερί, ένα εγχείρημα που αποδείχτηκε θανατηφόρο για το νεαρό και άφρονα Ίκαρο, ο οποίος, ενθουσιασμένος από την πρωτόγνωρη ικανότητά του να πετάει, πλησίασε πολύ κοντά στον ήλιο.

Αν και υπάρχουν πάμπολλες παραλλαγές λαβυρινθικών σχεδίων, όπως για παράδειγμα ο επτάστροφος λαβύρινθος και ο λαβύρινθος με τις έντεκα ή και με τις δώδεκα στροφές, στην Ελλάδα, και γενικότερα στις ακτές της Μεσογείου, το πιο κοινό σύμβολο είναι ο επτάστροφος λαβύρινθος, ο οποίος ονομάζεται και Κρητικός Λαβύρινθος. Ο Κρητικός Λαβύρινθος αποτελείται, λοιπόν, από ένα και μοναδικό μονοπάτι που στριφογυρίζει δεξιόστροφα και αριστερόστροφα προς ένα κεντρικό σημείο, ακολουθώντας μια διαδρομή επτά ομόκεντρων κύκλων. Η πιο αρχαία απεικόνιση επτάστροφου λαβυρίνθου έχει βρεθεί σε μια πήλινη πινακίδα στο μυκηναϊκό παλάτι της Πύλου. Το εν λόγω ανάκτορο καταστράφηκε από πυρκαγιά κατά το 1200 π.Χ., με αποτέλεσμα το εν λόγω τεχνούργημα να ψηθεί και να διατηρηθεί σχεδόν ανέπαφο. Είναι αξιοπρόσεκτο ότι η διάταξη του επτάστροφου λαβυρίνθου καθρεφτίζει τη φαινομενική κίνηση του πλανήτη Ερμή στον ουρανό της Γης κατά τη διάρκεια ενός μεγάλου χρονικού διαστήματος. Μήπως, επομένως, κάποιος αρχαίος Έλληνας αστρονόμος κατέγραψε αυτή την κίνηση και δημιούργησε το σύμβολο του λαβύρινθου προκειμένου να την απεικονίσει; Αυτό είναι ένα ερώτημα που ίσως να μην απαντηθεί ποτέ…

Λαβύρινθοι απαντώνται σε σχεδόν κάθε μεγάλη θρησκευτική παράδοση του κόσμου και αποτελούν ένα αναπόσπαστο συστατικό πολλών πολιτισμών. Επίσης, έχουν βρεθεί σε κάθε κατοικημένη ήπειρο του πλανήτη μας. Την ίδια σχεδόν χρονική περίοδο με τον ελληνικό λαβύρινθο, ένα πανομοιότυπο σχέδιο εμφανίστηκε σε ιθαγενείς κουλτούρες της Αμερικής, όπου στο κέντρο του απεικονίζεται κι ένας παράξενος «άνθρωπος του λαβυρίνθου». Ένα προϊστορικό πετρογλυφικό που βρέθηκε σε μια όχθη ποταμού στο νησί Goa απεικονίζει το ίδιο σχέδιο, ενώ ακόμα περισσότερα παρόμοια δείγματα έχουν βρεθεί σε σπήλαια στη Βόρεια Ινδία και σε μεγαλιθικούς τύμβους της νεολιθικής εποχής στη Βόρεια Ευρώπη, στις χώρες των Κελτών και στη Σκανδιναβική Χερσόνησο. Παραπάνω από 300 περιπτώσεις επτάστροφων λαβυρίνθων έχουν βρεθεί σε αρχαία μνημεία, σε απομακρυσμένες μεταξύ τους τοποθεσίες, σε ολόκληρο τον κόσμο. Το πώς κατάφερε το ίδιο ακριβώς σχέδιο να εμφανιστεί ταυτόχρονα σε πολιτισμούς που δεν είχαν καμία επικοινωνία μεταξύ τους αποτελεί ακόμα και σήμερα ένα άλυτο μυστήριο…

Κανείς δεν μπορεί να απαντήσει σήμερα με ακρίβεια για το ποια ήταν ακριβώς η σημασία των αρχαίων λαβυρίνθων. Σύμφωνα με κάποια θεωρία που προτάθηκε από τον ανθρωπολόγο ερευνητή L. Ershov, οι γραμμές των λαβυρίνθων απεικονίζουν τις κινήσεις και την τροχιά του Ήλιου και της Σελήνης. Οι λαβύρινθοι χρησιμοποιούνταν επομένως ως ημερολόγια. Ωστόσο, αυτή η θεωρία δεν έχει γίνει ευρέως αποδεκτή, γιατί δεν έχουν όλοι οι λαβύρινθοι εισόδους που βλέπουν προς την ίδια κατεύθυνση. Η επικρατέστερη θεωρία που προσπαθεί να αιτιολογήσει την ύπαρξη των λαβυρίνθων είναι ότι απηχούν θρησκευτικές πεποιθήσεις των μακρινών προγόνων μας σύμφωνα με τις οποίες οι προϊστορικοί λαβύρινθοι παγίδευαν κακοποιά πνεύματα και χρησίμευαν ως οδηγοί για θρησκευτικούς χορούς, καθώς και ως σύμβολα του φράγματος που υψώνεται ανάμεσα στον κόσμο των ζωντανών και των νεκρών. Υπάρχουν υπόνοιες ότι οι λαβύρινθοι συμπεριλαμβάνονταν σε τελετές που βοηθούσαν τις ψυχές των νεκρών να περάσουν με ασφάλεια στον άλλο κόσμο. Ίσως οι λαβύρινθοι να σηματοδοτούσαν τις εισόδους κάποιου υπόγειου βασιλείου που μπορούν να ανοίξουν μόνο απ’ αυτούς που γνωρίζουν κάποια απόκρυφα και μαγικά «κλειδιά»… Αυτή η θεωρία βρίσκεται σε συμφωνία με τα όσα πίστευαν πολλοί αρχαίοι πολιτισμοί όσον αφορά τη δομή του σύμπαντος, ότι δηλαδή υπάρχουν τρεις ξέχωροι κόσμοι. Σύμφωνα με τους προγόνους μας, το σύμπαν αποτελείται από έναν «υπόγειο» κόσμο όπου πηγαίνουν οι ψυχές των νεκρών, από έναν «μεσαίο» κόσμο που ανήκει στους ζωντανούς και από έναν ανώτερο κόσμο όπου ζουν τα σύννεφα, τα αστέρια και οι θεοί. Φαίνεται λοιπόν ότι οι λαβύρινθοι αποτελούσαν μαγικές γεωμετρικές δομές που όριζαν έναν χώρο ο οποίος θεωρούνταν ιερός.

maze03Στις μέρες μας, και ειδικά στους κύκλους του εσωτερισμού, οι λαβύρινθοι είναι ένα σύμβολο που σχετίζεται με την ολότητα. Συνδυάζει τη μορφή του κύκλου και της σπείρας η οποία ακολουθεί ένα αποπροσανατολιστικό αλλά σκόπιμο μονοπάτι. Εκπροσωπεί το ταξίδι προς το κέντρο του εαυτού μας. Όπως διαπίστωσε ο Ρώσος ερευνητής, Vlad Abramov, ο οποίος εξερεύνησε τους λαβυρίνθους των νησιών Bolshoi Zayatsky, όταν κάποιος περπατάει μέσα σ’ έναν λαβύρινθο, η κατάσταση της συνείδησής του αλλάζει καθώς και η αντίληψη που έχει ως προς το χώρο και τον χρόνο. Αφού μπει κανείς μέσα σ’ έναν λαβύρινθο και περπατήσει επτά φορές γύρω από το κέντρο του, καταλήγει να βγει από αυτόν από την ίδια ακριβώς είσοδο στην οποία είχε πρωτομπεί. Η όλη εμπειρία ωστόσο, πολύ γρήγορα γίνεται σουρεαλιστική, γιατί καθώς το στενό μονοπάτι του λαβύρινθου συστρέφεται και αλλάζει συνεχώς κατεύθυνση, ύστερα από τις πρώτες στροφές γίνεται ασαφές πόσο πολύ έχει περπατήσει κανείς και πόσο ακόμα δρόμο έχει μπροστά του. Επίσης, ο χρόνος μοιάζει να σταματάει, και ο εξερευνητής του λαβυρίνθου αισθάνεται ότι βρίσκεται στο εσωτερικό του για πολύ μεγαλύτερο χρονικό διάστημα από το πραγματικό. Τέλος, είναι δύσκολο να κάνει κανείς αφηρημένες σκέψεις καθώς περπατάει μέσα σ’ ένα λαβύρινθο, γιατί το μονοπάτι που ακολουθεί είναι πολύ στενό και πρέπει να προσέχει συνέχεια πού πατάει. Λέγεται ότι όταν κάποιος διασχίζει έναν λαβύρινθο ο οποίος έχει σπειροειδή μορφή, απελευθερώνει την ιερή ενέργεια που κρύβεται στη βάση της σπονδυλικής του στήλης, τη λεγόμενη «κουνταλίνι». Αυτός ίσως να είναι και ο λόγος που λαβύρινθοι υπάρχουν στις εισόδους ιερών σε ολόκληρο τον κόσμο και σχετίζονταν πάντα με ιερά προσκυνήματα και τελετουργίες αυτοανακάλυψης. Λειτουργούν ως περάσματα όπου ο χρόνος σταματάει. Διευκολύνουν την επίτευξη εναλλακτικών καταστάσεων συνείδησης που οδηγούν στην αναγέννηση, τη μύηση, την αφθονία και τη γονιμότητα. Σήμερα γνωρίζουμε ότι η διάσχιση ενός λαβυρίνθου εξισορροπεί τη λειτουργία του αριστερού και του δεξιού ημισφαιρίου, κι έτσι προκαλεί μια αίσθηση ευεξίας και ολοκλήρωσης του ανθρώπου που επενεργεί θεραπευτικά ως προς την ψυχοσωματική του υπόσταση. Η εξερεύνηση ενός λαβυρίνθου αλλάζει τους συνηθισμένους τρόπους αντίληψης και συνδέει τον εσωτερικό με τον εξωτερικό κόσμο με αποτέλεσμα να απελευθερώνει τον άνθρωπο από συμβατικές –και πολύ συχνά περιοριστικές-θεωρήσεις του χώρου του χρόνου και του εαυτού του. Οι λαβύρινθοι λειτουργούν επομένως ως ψυχοτρονικές κατασκευές που μεταβάλλουν και αναβαθμίζουν την ψυχική υπόσταση του ανθρώπου, απελευθερώνοντας τις κρυφές δυνάμεις που κρύβουμε όλοι μέσα μας και που έχουν ατονήσει μέσα στο κουκούλι των ανέσεων του σύγχρονου τρόπου ζωής. Ίσως μάλιστα να αποτελούν τα απομεινάρια κάποιας πανάρχαιας τεχνολογίας η οποία, σε αντίθεση με τη δική μας που αποσκοπεί στον έλεγχο του περιβάλλοντος και του ανθρώπου μέσω της αναλυτικής και διπολικής θεώρησης του κόσμου, να λειτουργούσε από μέσα προς τα έξω, σε αρμονία με τους απόκρυφούς παλμούς του συλλογικού ασυνειδήτου που σήμερα έχουμε γίνει υπερβολικά σοφοί και κυνικοί για να μπορούμε να τους αφουγκραστούμε…

Έρικ Σμυρναίος.

22/09/2015

Βιβλιογραφία:

[Το άρθρο δημοσιεύθηκε τον Σεπτέμβριο του 2015, στο Ένθετο Φαινόμενα -Espresso Weekend]